Một viên kẹo nhiều màu sắc, một ly nước mang hương vị trái cây hay một chiếc thuốc lá điện tử thời thượng – những thứ tưởng chừng vô hại ấy đôi khi lại là lớp ngụy trang cho các chất gây nghiện đang len lỏi vào đời sống giới trẻ. Bên cạnh đó, rượu bia và các sản phẩm chứa nicotine ngày càng phổ biến qua những buổi tụ tập và trào lưu trên mạng xã hội. Việc sử dụng thường xuyên không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất, tinh thần và khả năng kiểm soát hành vi mà còn làm gia tăng nguy cơ tiếp cận các chất gây nghiện nguy hiểm hơn. Trước thực trạng đó, việc trang bị kiến thức, kỹ năng tự bảo vệ bản thân và giữ vững bản lĩnh trong từng lựa chọn là điều cần thiết đối với mỗi sinh viên.

Bóc trần những chiếc bẫy được ngụy trang tinh vi

Nhiều người vẫn cho rằng các chất gây hại chỉ gói gọn trong ma túy và rất dễ nhận diện. Tuy nhiên, thực tế hiện nay phức tạp hơn nhiều. Bên cạnh các loại ma túy tổng hợp ngày càng được ngụy trang tinh vi dưới dạng kẹo, bánh, đồ uống pha chế, thuốc lá điện tử hay các sản phẩm có hương vị trái cây, những chất gây hại quen thuộc như thuốc lá truyền thống, thuốc lá điện tử và rượu bia cũng đang hiện diện phổ biến trong đời sống hằng ngày của giới trẻ. Sự phổ biến này khiến nhiều người dần xem chúng là một phần “bình thường” của các buổi gặp gỡ, liên hoan hay hoạt động giải trí mà quên đi những nguy cơ lâu dài đối với sức khỏe.

Đáng lo ngại hơn, không ít quan điểm sai lệch vẫn tồn tại trong cộng đồng, chẳng hạn như cho rằng hút thuốc lá điện tử ít độc hại hơn thuốc lá truyền thống, uống rượu bia với lượng nhỏ thì không đáng lo, hay các chất kích thích có thể giúp giải tỏa căng thẳng, tăng khả năng sáng tạo hoặc mang lại những trải nghiệm thú vị hơn trong các cuộc vui. Trên thực tế, những nhận định này đều thiếu cơ sở khoa học. Nicotine trong thuốc lá và thuốc lá điện tử là chất có khả năng gây nghiện cao, ảnh hưởng tiêu cực đến hệ tim mạch, hô hấp và sự phát triển của não bộ ở người trẻ. Trong khi đó, việc sử dụng rượu bia thường xuyên hoặc lạm dụng đồ uống có cồn có thể làm suy giảm khả năng phán đoán, giảm khả năng kiểm soát hành vi, gia tăng nguy cơ tai nạn giao thông, bạo lực và nhiều vấn đề sức khỏe như bệnh gan, tim mạch hay rối loạn tâm thần. Đối với ma túy và các chất hướng thần, hậu quả còn nghiêm trọng hơn khi chúng tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương, làm thay đổi nhận thức, cảm xúc và hành vi, thậm chí để lại những tổn thương khó có thể phục hồi. 

Điểm chung của các chất gây hại này là thường được quảng bá hoặc gắn với hình ảnh hiện đại, sành điệu, trưởng thành hoặc là phương tiện để “hòa nhập” với bạn bè. Chính những thông điệp hấp dẫn ấy khiến không ít người trẻ chủ quan, trong khi những ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe thể chất, tinh thần và chất lượng cuộc sống lại có thể kéo dài lâu hơn rất nhiều so với cảm giác hưng phấn hay thư giãn nhất thời mà chúng mang lại. 

Theo Báo cáo Ma túy Thế giới năm 2025 của Văn phòng Liên Hợp Quốc về Ma túy và Tội phạm (UNODC), có khoảng 316 triệu người trên thế giới đã sử dụng ma túy trong năm 2023, đánh dấu mức tăng khoảng 28% so với mười năm trước đó. Sự gia tăng này cho thấy tình trạng sử dụng ma túy đang lan rộng nhanh hơn tốc độ tăng trưởng dân số toàn cầu. Đặc biệt, tỷ lệ sử dụng ma túy ở nhóm thanh thiếu niên (15-16 tuổi) tiếp tục là một thách thức lớn khi vẫn duy trì ở mức tương đương hoặc thậm chí cao hơn tỷ lệ chung của người trưởng thành đối với hầu hết các loại ma túy.

Bột ma tuý được nén thành các viên dạng hình con nhộng, quấn bằng băng dính, đựng trong ống nhựa hình trụ. (Nguồn Tiếng Chuông Chính Phủ)

Gen Z – Bản lĩnh trước những cám dỗ

Trong môi trường học tập và giao lưu ngày càng đa dạng, áp lực từ bạn bè hoặc mong muốn hòa nhập đôi khi khiến nhiều người gặp khó khăn trong việc từ chối những lời rủ rê mang tính thử thách. Những lời mời như “uống một ly cho vui”, “thử hút một điếu thuốc cho biết” hay “ai cũng dùng mà” đã trở nên khá phổ biến trong các buổi gặp mặt, liên hoan hay các cuộc vui của giới trẻ. Chính tâm lý ngại bị đánh giá là không hòa đồng hoặc không biết chơi khiến không ít người chấp nhận thử dù bản thân không thực sự mong muốn.

Điều đáng lưu ý là nhiều bạn trẻ vẫn xem thuốc lá điện tử hay việc uống rượu bia với số lượng ít là những hành vi ít gây hại hơn so với thuốc lá truyền thống hoặc ma túy. Tuy nhiên, thực tế cho thấy các sản phẩm này vẫn tiềm ẩn nhiều nguy cơ đối với sức khỏe. Nicotine trong thuốc lá và thuốc lá điện tử có khả năng gây lệ thuộc, ảnh hưởng đến hệ tim mạch, hô hấp và làm suy giảm khả năng tập trung. Trong khi đó, việc sử dụng rượu bia quá mức có thể làm giảm khả năng phán đoán, mất kiểm soát hành vi, gia tăng nguy cơ tai nạn giao thông, bạo lực và các quyết định bốc đồng để lại hậu quả lâu dài. Đáng lo ngại hơn, việc sử dụng những chất này từ sớm còn có thể tạo tiền đề dẫn đến những hành vi nguy cơ khác trong tương lai.

Bản lĩnh không nằm ở việc dám thử mọi thứ để chứng minh mình “người lớn” hay “bắt kịp xu hướng”, mà ở khả năng nhận biết đâu là điều nên làm và đâu là điều cần tránh. Một lời từ chối lịch sự nhưng dứt khoát không khiến bất kỳ ai trở nên lạc lõng. Ngược lại, đó là biểu hiện của sự tự chủ, khả năng làm chủ cảm xúc và tinh thần trách nhiệm đối với chính bản thân. Những mối quan hệ tích cực sẽ luôn được xây dựng trên sự tôn trọng lẫn nhau, chứ không phải trên áp lực ép buộc người khác sử dụng rượu bia, thuốc lá hay bất kỳ chất gây hại nào để chứng minh sự hòa nhập.

Bên cạnh đó, Gen Z được xem là thế hệ có khả năng tiếp cận thông tin nhanh chóng và đa dạng nhất trong lịch sử. Chính vì vậy, tư duy phản biện trở thành một kỹ năng đặc biệt quan trọng trong thời đại số. Không phải mọi nội dung lan truyền trên mạng xã hội hay mọi lời quảng cáo hấp dẫn đều phản ánh đúng sự thật. Việc chủ động kiểm chứng thông tin, tìm hiểu nguồn gốc sản phẩm và hiểu rõ những tác động lâu dài của các chất gây hại sẽ giúp người trẻ đưa ra lựa chọn đúng đắn hơn. Trong nhiều trường hợp, khả năng đặt câu hỏi và nói “không” đúng lúc chính là lớp phòng vệ hiệu quả nhất để bảo vệ sức khỏe, tương lai và chất lượng cuộc sống của chính mình.

Nói không với ma túy (Nguồn Phổ biến Giáo dục Pháp luật tỉnh Lai Châu)

Trách nhiệm người tiên phong

Một cộng đồng an toàn không được tạo nên bởi sự thờ ơ. Khi phát hiện những dấu hiệu bất thường liên quan đến các chất gây hại hoặc những hành vi có nguy cơ ảnh hưởng xấu, việc lên tiếng không phải là hành động thái quá hay can thiệp vào chuyện của người khác, mà là biểu hiện của sự quan tâm, trách nhiệm và góp phần bảo vệ bản thân cũng như cộng đồng. Đó là hành động có trách nhiệm đối với chính bản thân và những người xung quanh. Mỗi sinh viên đều có thể trở thành một mắt xích tích cực trong việc xây dựng môi trường học đường lành mạnh: chia sẻ thông tin chính xác, cảnh báo bạn bè trước các thủ đoạn mới, khuyến khích lối sống tích cực và chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ khi cần thiết.

Quan trọng hơn, đã đến lúc chúng ta cần hiểu đúng về khái niệm “chill”. Trong ngôn ngữ của giới trẻ, “chill” thường được dùng để chỉ trạng thái thư giãn, thoải mái, cân bằng cảm xúc và tận hưởng cuộc sống theo cách tích cực. Tuy nhiên, “chill” không đồng nghĩa với việc đánh mất khả năng kiểm soát bản thân. “Chill” cũng không phải là phụ thuộc vào bất kỳ chất kích thích nào để cảm thấy vui vẻ hay tự tin. Một cuộc chạy bộ buổi chiều, một chuyến đi tình nguyện, một buổi chơi thể thao cùng bạn bè, một dự án sáng tạo hay đơn giản là khoảng thời gian dành cho gia đình cũng có thể mang lại cảm giác thư giãn và hạnh phúc theo cách lành mạnh hơn rất nhiều. Sống chất không nằm ở việc chạy theo những cảm giác nhất thời, mà ở khả năng làm chủ bản thân và định hướng cuộc sống theo những giá trị tích cực.

Chạy bộ thư giãn lành mạnh

Bản lĩnh thực thụ đến từ sự tỉnh táo

Những chất gây hại như ma túy, thuốc lá, hay rượu bia có thể xuất hiện dưới nhiều hình thức và được khoác lên những lời hứa hẹn hấp dẫn về sự thư giãn, bản lĩnh hay khả năng hòa nhập. Có người tìm đến chúng vì tò mò, có người vì muốn giải tỏa áp lực học tập, công việc, cũng có người chỉ đơn giản là không muốn trở thành “người khác biệt” trong một cuộc vui. Tuy nhiên, cảm giác hưng phấn hay thoải mái mà các chất này mang lại chỉ tồn tại trong thời gian ngắn, trong khi những hệ lụy về sức khỏe, tâm lý, các mối quan hệ và tương lai có thể kéo dài trong nhiều năm, thậm chí là cả cuộc đời. Không có chất kích thích nào là con đường dẫn đến thành công, sự trưởng thành hay tự do; ngược lại, chúng có thể trở thành rào cản khiến con người đánh mất khả năng làm chủ bản thân và những cơ hội quý giá phía trước.

Trong bối cảnh các sản phẩm như thuốc lá điện tử, đồ uống có cồn hay nhiều loại chất kích thích khác ngày càng được quảng bá với hình ảnh hiện đại, thời thượng và gần gũi với giới trẻ, mỗi người càng cần trang bị cho mình kiến thức đúng đắn để phân biệt giữa xu hướng và giá trị thực sự. Bản lĩnh không nằm ở việc dám thử mọi thứ, mà ở khả năng hiểu rõ hậu quả của từng lựa chọn và đủ tự tin để nói “không” khi điều đó có thể gây ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe và tương lai của chính mình. Một lời từ chối trước điếu thuốc, một hơi vape hay một ly rượu bia quá chén không phải là sự thiếu hòa đồng, mà là biểu hiện của trách nhiệm với bản thân và sự tôn trọng những người xung quanh.

Mùa hè này, thay vì tìm đến thuốc lá, rượu bia hay những chất kích thích để giải tỏa căng thẳng, hãy lựa chọn những cách chăm sóc sức khỏe thể chất và tinh thần tích cực hơn như tham gia các hoạt động thể thao, khám phá nghệ thuật, đọc sách, học một kỹ năng mới, dành thời gian cho gia đình và bạn bè hoặc tham gia các chương trình tình nguyện vì cộng đồng. Những hoạt động tưởng chừng đơn giản ấy không chỉ giúp cân bằng cảm xúc, nâng cao sức khỏe mà còn tạo nên những trải nghiệm ý nghĩa, nuôi dưỡng tinh thần tích cực và xây dựng những mối quan hệ bền vững.

Mỗi lựa chọn đúng đắn trong cuộc sống hằng ngày, dù nhỏ bé, đều góp phần hình thành một lối sống lành mạnh và lan tỏa những giá trị tốt đẹp đến cộng đồng. Khi mỗi người trẻ biết chủ động bảo vệ bản thân, tránh xa ma túy, hạn chế và sử dụng rượu bia có trách nhiệm theo quy định của pháp luật, đồng thời khuyến khích bạn bè cùng xây dựng những thói quen tích cực, chúng ta sẽ cùng nhau tạo nên một môi trường học đường văn minh, an toàn và giàu năng lượng tích cực. Bản lĩnh của thế hệ trẻ hôm nay không được đo bằng việc dám thử những điều nguy hiểm, mà bằng khả năng làm chủ bản thân, đưa ra những lựa chọn đúng đắn và kiên định theo đuổi một cuộc sống khỏe mạnh, có trách nhiệm với chính mình và xã hội. 

Chung tay lan tỏa năng lượng tích cực đến cộng đồng

Tin, ảnh: Ban Chăm sóc người học (DSA)

Tài liệu tham khảo

United Nations Office on Drugs and Crime. (2025). World Drug Report 2025 – Key findings. United Nations : Office on Drugs and Crime. https://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/world-drug-report-2025-key-findings.html